Şêraniya zimanêkurdimancî *

Celadet Bedirxan

    Wekê ez gehiştim Bêrûtê roj çû bû ava û sê saet ji şevê derbas bû bûn. Sibe-tir, berî

nîvro, ji mêvanxa derketim, min da kûçe û kulanan, û gehiştim meydana Burcê Dinya germ, ba şil, bihna mirov teng dibû, diçikiha. Min xwe da ber siha qehwekê, canê xwe divêsihand. Burc meydaneke fireh û drêjkî ye. Di nava wê de parîzekî kiçîk lê spehî heye. Bi giya, bihnûn û daran xemilandî ye. Tê re aveke kiçik dibihure û dikeve nav bêrmeke tenik. Erda bêrmê ji kevirên şehkirî û benevşgon raxistî ye. Rengê avê tê de winda dibe. Pêrm wek zeviyeke benevşîn xuya dike.

Li serê meydanê, sê kûçeyên mezin - ji bakur, ji rojhelat û rojava -xelkê bajêr ditînin û lê dirijênin.

    Xelk di nav kûçeyan de mîna robaran diherikin. Ev sê robarên ku di meydanê de digehin hev, dibin lehîke boş û xwe didin ber parîzî. Di ber caxên parîzî re pêlên lehiyê dişkên û lehî dibe du bir, birek di ber rastê û birê din di ber çepê parîzî re diherike, heta piştî Serayê, paşê, dilopên lehiyê, ber bi behrê ve, ji hev dikevin û belav dibin.

Xelk di ber min re dibuhirîn. Pîr û ciwan, jin û mêr, dewlemend û belengaz; ji her rêzê, ji her rayî, ji her nijad û miletî. Min ew ji belg, dêm û serçavên wan nas dikirin.

Carinan şefqekî gewr û pehn bi şaşikekî kesk diketin ber; kumekî sor di ser çarikekê re diqeliqî. Jinikeke zik mezin, wek denekî, gêr dibû û diket pişta keçikeke narîn û bejnzrav.

Ev e, pêxwasek, qaşo bê hemdê xwe destên xwe di ser hêt û navkelên van pîrek û keçikan re digerîne.

Min canê xwe vêsihandi bû. Rabûm, ketim nav pêlên lehiyê. Ji nişkê ve, ji kulanekê, çend seriyên bi kum û destmal li min der bûn.

- Ne lo!... hê zû ye... ma çiman… dev jê berde... Heso digot... na herê... guh mede...

Qet ne dihat bîra wan ku ez jî bi zmanê wan dizanim, ku ez jî yek ji wan im.

Ji xwe ji min re zilamek diviya bû ku hûrmûrên min hilgire, bibe mêvanxanê. Min deng li yekî kir.

- Xorto, heke vala yî bi min re were. Xortê ku min deng lê kiri bû, ji hevalên xwe veqetiya û da pey min.

Heta ku em gihiştin dikanekê min deyn nekir. Li dikanê min cixareyek da wî û me dest bi axaftinê kir.

- Xorto, tu xelkê kû derê yî?

- Ez xulam, ez bedlîsî me.

Lê zmanê wî ne zarê xelkê bedlîsî bû, min got :

- Ma çire dibêjî ku bedlîsî yî, ji zmanê te kifş e ku tu ji dora Mêrdînê yî.

- Belê, xebera te rast e, lê ez eslê xwe dibêjim. Ez bedlîsî me, lê di mihaciriyê de derketim û di dora Mêrdînê de bi xwedî bûme, ber vê yekê...

- Kengê hatiyî Berûtê?

- Ev bû salek û hin, ma ez xulam tu ji kîjan welatî yî .. ?

Divêt tu jî , ji zmanê min bizanî.

- Gora zmanê te tu ji welatê Botan î, lê di vî bajarî de tu botî nînin.

Pêlekê sekinî. Kifş bû ku difikrî û di bîra xwe de li tiştekî digeriha. Di pey re, rabû ser xwe, hat destê min û got:

- Ez xulam, li sûçê min menêre, min aniha tu nas kirî. Ji xwe min bîhîsti bû ku yek ji we li Bêrûtê ye. Min dil dikir ez herim ziyareta wî lê min fedî dikir. Xwedê ji min re li hev anî.

- Belê yek ji me li Bêrûtê ye, lê ew ne ez im, ew brayê min e. Ez li Şamê rûdinim.

Di pey re ez û xweyiyê dikanê em ketin bazara kaxeza Hawarê. Ji xwe ji bona kirîna kaxeza Hawarê hati bûm Bêrûtê.

Min şuxlê xwe kuta kiri bû. Kaxez bi rêhesinê, dê. bihata rêkirin. Tinê kaxeza çermî min ê bi xwe re bibira. Xortê min çermê Hawarê kir pişta xwe û me da rê.

Em çû bûn dikaneke din. Min bi xweyiyê dikanê re xeber dida. Kurdmancê min di kurçikekê de li ser tetikan rûniştî li min dinêrt û dikenî. Min jî bi dev­kenekê jê re got:

Xorto, te xêr e, çire dikenî?

Xêr e ez xulam, ji kêfa kurdmanciyê, ji kêfa kurdmanciya te dikenim. Belê li Bêrûtê kurdmanc zehf in. Ji sibê heta êvarê em bi kurdmancî xeber didin. Lê gava ji devê te dibihîzim hêj bêtir kêfa min jê re têt. Ax ez xulam, tu nizanî kurdmancî çiqas şêrîn e.

- Na herê. kurdmancî kengê bûye şerîn?

-Bi serê te ê ezîz, tu ziman wek kurdmancî ne şêrîn e. Ez bi tirkî rind nizanim, lê min ew gelekî bihîstiye. Li Îraqê min erebî û ingilîzî gelek bihîstine. Li Sûriyê her rûj erebî û frensizî dibihîzim. Ez van datînim ber hev û dibînim ku şêraniya zimanê kurdmancî di tuwan de nîne. Lê çi fêde ew bi kurdmancî nizanin.

- Ma bizaniyana çi dibû?

- Hingî, ji kurdmanciyê pêve bi tu zmanan xeber ne didan .

* Ji HAWAR, hejmar 8:1932, hatiye wergirtinş Çapa nû: Mihemed Bekir û Amadekirina bo weşandina înternêtî: Ş. B. Soreklî

Têbinî: Pêşgotineke kurt: Mîr Celadet Bedirxan bi kurdî, tirkî, erebî, farisî, almanî, frensî û înglizî dizanibû. Bêyî guman mebesta wî bi va berhema li jêr ne ew e ku zimanê kurdî ji zimanên din çêtir xuya bike lê ew e ku bide zanîn ku ji bo her mirovekî zimanê wî yê zikmakî şêrîntirîn zimane. Di heman demê de hêviya wî her ew bû ku Kurd li zimanê xwe xwedî derkevin û zimanên din ji yên xwe çaktir texmîn nekin: Şahîn B Soreklî).

* * *

Qedrî Can *

Qanatê Kurdo

    Nav û dengê Qedrî Can bi nav û dengê Cegerxwîn, Osman Sebrî ra girêdayiye. Rast gotî di nivîsarên xwe de ew ne qasî wa ne, nagîje wan, lê di kirina xwe de, di nivîsarên xwe de di meydana şer pêşve birina ronahkirina neteweyê kurd de, di meydana şerê azadkirina welatê kal bavê xwe de ewî jî cîkî layq girtiye û hiş û aqilê xwe terxan kiriye bo xatirê serxwebûn û serbestiya kurd û Kurdistanê. Di vî îş û karî de ewî jî mîna herdu şêrên serê çiyaên Kurdistanê dengê xwe ber bi keç û xortan kiriye, di şê’r, çîrok û serpêhatî yên xwe de temî û şîreta li wan dike, ku yek bin, ji xewa kibîr hişyar bin, xwendevan bin, dest bidne destên hev, bibin heval û hevkarên hev, bibin şerkerên bê tirs û xof bo xatirê azadî û serbestiya kurd û Kurdistariê. Piraniya şi’r, çîrok û serpêhatiyên Qedrî Can li kuvarên “Hewar”, “Ronahî” û “Roja Nû”da çap bûne.

Çîrok û serpêhatiyên Qedrî Can yên çap kirî evên jêrin :

“Hewar hebe, gazî li dûye” (Hewar N.I, sala 1932)

“Silêman Bedirxan” (Hewr N.3, sala 1932)

“Hîva çardeşevî” (Hewar N.6, sala 1932)

“Bihara Dêrikê” (Hewar N.13, sala 1933)

“Tabûta bi xûnê” Şex Ebdurehman Garisî çû rehmetê (Hewar N.11 sala 1933

“Gelo ne wusane” (Hewar, N.1O, sala 1933)

“Gundê nûava” (Hewar, N.2, sala 1932)

“Dabê” (Hewar, N.14, sala 1933)

“Sond” (Hewar, N.33, s.1944)

“Guneh” (Hewar, N.39, s.1942)

“Rojên derbasbûyî” (Hewar, N.52, s.l943)

“Gulçîn” (Ronahî, N.16, s.1933)

“Sehên zozanan” (Ronahî, N.14 s.1933) .

   “Tayek porê spî”Li ser şopa Manfleti (Ronaht N.13).

    Di hejmarên “Roja Nû”de bir bi bir (parçe bi parçe) zincîra tercima Qedrî Can ya kitêba rêberê rûs Grigorî Pêtrov “Di welatê Zembeqêda” hatine çapkirinê. Di vê kitêbêda Grigorî Pêtrov basa jiyîn, ayîn neteweyê fînan gilî dike, basa welatê wanî bindest gilî dike, îş û karê şerevan û tekuşerên fînan tîne ber çavê xwendevan û xwendekarên xwe û nîşan dike çawan kum û kumelên wan dixebitîn, çawan şer dikirin pêşberî hukmeta Swêdî, ku welatê xwe û neteweyê xwe azad bikin, ku serbest û bi serxwebûn bijîn.

Di pêşgotina wergerîna vê kitêbê Qedrî Can dinivîse, ku bi temî û şêwra doktor Ahmed Necîf ewî ev kitêb wergerande ser zimanê kurmancî bona xort û keçên kurd, bona wetenperwerên kurd. Birên wergerîna Qedrî Can yên vê kitêbê di hejmarên “Roja Nû” yên jêrînda hatine çapkirinê: N 4,5,6,7, 8,9,10,11,12,13,14,15,16,û di yên dinda.

Min baştrîn dîna xwe da ser wan hejmarên kuvarên “Hewarê” “Ronahî” û rojnama “Roja Nû” û di wande her sê - çar şê’rên Qedrî Can yên çapkirî dîtin. Ew şi’r evê jêrînin :

“Cegerxwîn” (Hewar, N.l2, sala 1932)

“Berdêlk”. Ji loriya Bedirxanra (Hewar, N.6, sala 1933)

“Xewna hişyartî’ (Hewar, N.13, sala 1933)

“Tabûta bi xwînê” (Hewar, N.II, sala 1932)

“Dadê” (Hewar, N.l4, sala 1932)

“Di şorezarekêda” (Hewar, N.1O, sala 1932)

“Hesinker” (Hewar, N.7, sala 1932)

(…)

* Va nivîsara Qanatê Kurdo ya di derbarê Qedrîcan de ji pirtûka Q. Kurdo “Tarîxa Edebiyata Kurdî 1” hatiye wergirtin. Amadekirina bo weşandina înternêtî: Şahîn B Soreklî.

* * *